یک جامعه شناس و مدرس دانشگاه با انتقاد از نوعی بی عدالتی در خدمت سربازی امروز خواستار قراردادی شدن سربازی شد و خدمت سربازی زنان را به عنوان راهکاری برای مقابله با تهدید کاهش جمعیت مطرح کرد.

به گزارش افکارنیوز ، خدمت سربازی به دلیل گستردگی دایره شمول آن بسیاری از افراد جامعه و خانواده های کشور را دربرمی گیرد. همچنین از یک سو به دلیل قدمت نزیک به ۹۰ ساله آن و از سوی دیگر به دلیل وجود برخی از مشکلات و مسائل موجود انتقاداتی نیز به آن وارد شده است. انتقادات و نظراتی که هریک به تناسب، موافقین و مخالفین بسیاری دارد. از این رو تلاش کردیم در گفت وگو با امان الله قرائی جامعه شناس و مدرس دانشگاه به نقاط قوت و ضعف آن از زاویه و دریچه جامعه شناسی نگاهی بیاندازیم. آنچه در ذیل آمده متن کامل گفت وگوی ما با وی است:

پرداخت هزینه تامین امنیت کشور به تناسب بهره مندی از امکانات کشور


با توجه به اینکه اخیراً مقام معظم رهبری بر لزوم افزایش جمعیت تاکید داشته اند و از سویی نیز برخی کارشناسان، بالا رفتن سن ازدواج و پایین آمدن نرخ زاد و ولد در کشور را به شکل و شیوه سربازی فعلی مرتبط دانسته اند، آیا این ارتباط در نگاه شما و از زاویه جامعه شناختی موضوعیت دارد؟

قرائی مقدم: قبل از پاسخ به این سئوال باید عنوان کنم که خدمت سربازی در شرایط فعلی و حتی از زمان آغاز و شکل گیری آن در دوره رضاخان، دارای نوعی بی عدالتی است که این بی عدالتی متاسفانه تا امروز نیز ادامه یافته است.

توضیح بیشتری می دهید…

قرائی مقدم: شما به نحوه خدمت سربازی برای فردی که تمام دارایی وی از این دنیا و این کشور در حداقل ترین حالت ممکن قرار دارد نگاهی بیاندازید و این شرایط را با فردی که دارای میلیاردها تومان سرمایه و دارای است و بیشترین امکانات را از این مملکت در اختیار دارد مقایسه کنید.

به عبارت دیگر فردی که از حداقل امکانات این مرز و بوم بهره مند است بافردی که بیشترین پتانسیل و امکانات را در اختیار دارد به یک اندازه هزینه امنیت کشور را می پردازند. در حالی که بر مبنای عدالت هر فردی باید متناسب با امکانات و بهره مندیش از این کشور، هزینه های تامین امنیت کشور را بپردازد.

یعنی منظور شما این است که افراد ثروتمند می بایست هزینه های بیشتری را برای تامین امنیت بپردازند؟ درسته؟

قرائی مقدم: دقیقاً. اما در شرایط فعلی شاهد آن هستیم که نه تنها این اتفاق نمی افتد بلکه متاسفانه برخی از این ثروتمندان با توجه به در دست داشتن انواع امکانات از پرداخت این حداقل هزینه نیز شانه خالی می کنند و به عنوان مثال فرزندانشان را پیش از رسیدن به سن ۱۸ سالگی از کشور خارج می کنند. لذا معنا ندارد فرزند پورشه سواری که از همه امکانات برخوردار است از زیر باز خدمت سربازی شانه خالی کند و در مقابل فرزند چوپانی که از دار دنیا یک گوسفند نیز ندارد به خدمت سربازی برود. لذا در گذشته نیز با توجه به این تفاوت و بی عدالتی به خدمت سربازی «اجباری» گفته می شد.

هزینه کرد پول امنیت برای سربازان حافظ امنیت


اما این که فرزندان افراد کم درآمد جامعه از خدمت سربازی معاف شوند چندان عملی نیست…

قرائی مقدم: منظورم به هیچ وجه چنین چیزی نیست بلکه به نظر من خدمت سربازی باید برای همه افراد جامعه باشد اما به صورت قراردادی اجرا شود. یعنی باید ساز و کاری برای خدمت سربازی طراحی شود که در آن از افرادی که ثروت بیشتری دارند حق امنیت بیشتری گرفته شود و این حق امنیت به برقرار کنندگان امنیت در کشور و سربازانی که به این مرز و بوم خدمت می کنند تخصیص داده شود.

سربازی قراردادی؟ !

قرائی مقدم: بله یعنی آن که باید خدمت سربازی برای همه در نظر گرفته شود و اگر فرد ثروتمندی نمی خواهد فرزندش دوره خدمت سربازی را بگذراند طی قراردادی مبلغی را به عنوان هزینه و حق امنیت به دولت بپردازد و این میزان پول به سربازانی که دارای امکانات کمتری هستند پرداخت شود.

این که همان فروش سربازی است که چندین سال پیش نیز مطرح و عملی شد ولی چندان تجربه خوبی نیز نبود.

قرائی مقدم: نه اصلاً چراکه در سربازی قراردادی حق امنیت افراد ثروتمند طبق قراردادی به سربازانی تعلق می یابد که می خواهند خدمت کنند. از این رو این سربازان همچون یک فرد شاغل حقوق دریافت می کنند. همچنین منطبق با این شرایط از یک طرف کیفیت خدمت سربازی در زمینه نظامی با توجه به پرداخت حقوق مکفی به سربازان بسیار ارتقاء پیدا می کند و سربازان از آمادگی نظامی و دفاعی بهتری برخوردار می شوند و از سوی دیگر بسیاری از تبعاتی همچون افزایش بی بند و باری که به تبع بالا رفتن سن ازدواج و کاهش موالید که به دلیل شکل سربازی فعلی به جامعه وارد شده از میان می رود.

این شکل از خدمت سربازی که شما به عنوان سربازی قراردادی از آن نام می برید در دنیا نمونه اجرائی نیز دارد؟

قرائی مقدم: بله بسیاری از کشورهای توسعه یافته دنیا از این شکل سربازی استفاده می کنند و به خدمت سربازی به شکلی حرفه ای نگاه می کنند. حتی تا آنجا که من مطلعم برخی از کشورهای درحال توسعه نیز در حال حرکت به این سمت هستند چراکه این شیوه از خدمت سربازی علاوه بر نزدیکی بیشتر با عدالت، توان نظامی را نیز در سربازان ارتقا می دهد.

ضرورت روی آوری به سربازی قراردادی


شما به رابطه کاهش موالید با خدمت سربازی اشاره کردید. توضیحی پیرامون این ارتباط می دهید؟

قرائی مقدم: همانطور که چند وقت اخیر نیز مقام معظم رهبری اشاره هایی به بحث افزایش جمعیت داشتند یکی از مشکلات امروز ما پایین آمدن نرخ فرزندآوری است. از طرفی خدمت سربازی باعث شده به میزان ۲ سال در سن ازدواج جوانان وقفه بیافتد. همچنین پس از خدمت سربازی نیز شاهدیم که جوانان برای تامین هزینه های ازدواج مجبورند چند سال کار کنند تا بتوانند به اندازه ای از توان مالی برسند که از پس مخارج ازدواج بر بیایند.

لذا با تغییر در ساختار خدمت سربازی فعلی و حرکت به سمت سربازی قراردادی علاوه بر نزدیک تر شدن به عدات، مشکل بالا رفتن سن ازدواج و پایین آمئن نرخ زاد و ولد نیز مرتفع می شود. چراکه از یک سو سربازی که به عنوان مثال ۸۰۰ هزار تومان تا ۱ میلیون تومان حقوق دریافت می کند با اشتیاق به خدمت سربازی می آید و به قول معروف لفظ «اجباری» که از گذشته به خدمت سربازی اتلاق می شد دیگر معنایی ندارد. از سوی دیگر سربازان می توانند با تکیه بر حقوق دریافتی خود هزینه های ازدواجشان را نیز تامین کنند و قطعاَ این نوع از خدمت علاوه بر کاهش سن ازدواج و افزایش موالید به دلیل آسان تر ساختن شرایط ازدواج در کاهش بی بندی باری، کاهش وقوع جرم و همچنین در کاستن از انواع آسیب های اجتماعی و افزایش استحکام خانواده نیز تاثیر مستقیمی دارد.

سربازی در شرایط فعلی می تواند آسیب های اجتماعی دیگری نیز به دنبال داشته باشد؟

قرائی مقدم: متاسفانه بیکاری سربازان از جمله عواملی است که باعث می شود آن ها در معرض آسیب قرار بگیرند. شما گر بعد از ظهرها سری به پارک های شهر بزنید تعداد بسیاری از سربازان را مشاهده می کنید که به دلیل بی کاری وقت خود را در پارک ها می گذرانند و متاسفانه سربازانی که دور از محل زندگی خود خدمت می کنند به دلیل نبود نظارت خانواده در معرض انواع آسیب ها همچون اعتیاد قرار می گیرند.

لزوم وجود خدمت سربازی/ سربازی یکی از مناسک گذر


آقای دکتر با توجه به این مسائل سربازی تا چه اندازه اهمیت دارد؟

قرائی مقدم: ما در علم جامعه شناسی برای زندگی هر فردی چندین مرحله مناسک گذر یا پاگشا را قائلیم؛ ورود به مقطع دبستان، راهنمایی، دبیرستان و بسیاری از مراحل دیگر زندگی به عنوان نوعی پاگشا به حساب می آیند. از این رو دوره خدمت سربازی نیز به عنوان مناسک گذر و مرحله ای از پاگشایی فرد در زندگی مطرح است که جزء مهمترین مناسک گذر نیز به شمار می رود. اما آنچه در این موضوع قابل توجه است آنست که این مناسک تنها برای جوامع فعلی و جامعه توسعه یافته امروزی مطرح نیست بلکه قبایل ابتدایی همچون تاسمانی ها، بوشمن ها، ماسایی ها و بسیاری از قبایل اولیه در تمامی نقاط دنیا از آفریقا و استرالیا گرفته تا اقیانوسیه و آمریکا این مناسک به نوعی دیگر وجود داشته است. در این مناسک دختران و پسران پس از رسیدن به مرحله بلوغ مدتی از خانواده خود جدا می شوند و پسران تحت نظر ریش سفیدان قبیله و دختران زیر نظر زنان دارای تجربه آموزش می دیدند.

لذا در طول این دوره دختران شیوه شوهر داری، بچه داری و خانه داری را می آموختند و پسران راه و روش مبارزه، دفاع از خود و قبیله و همچنین شکار را فرا می گرفتند. حتی در طول این دوره ممکن بوده زخم های عمیقی نیز بر بدن آن ها بنشیند. بنابر این این دختران و پسران پس از اتمام این مرحله به عنوان یک عضو از جامعه پذیرفته می شدند و پس از گذراندن این دوره بود که اجازه ازدواج و برخورداری از دیگر حقوق اجتماعی را پیدا می کردند.

لذا آنچه به عنوان خدمت سربازی در حال حاضر در کشور ما و بسیاری از کشورهای دنیا وجود دارد در آن زمان نیز به شکلی متفاوت وجود داشته است. از این رو وجود چنین مناسک گذر و این مرحله پاگشا ضرورت دارد و از مسائل بسیار مهم است.

ضرورت سربازی دختران/ ارائه شیوه های خانه داری، همسر داری، تربیت فرزندان در دوره خدمت دختران


یعنی این دوره در گذشته برای دختران نیز وجود داشته است؟ آیا در حال نیز همانطور که برخی از کارشناسان عنوان کرده اند ضرورتی برای سربازی دختران وجود دارد؟

قرائی مقدم: بله. شما نگاه کنید از یک سو سربازی برای پسران باعث شده تا در روند حرکت اجتماعی پسران وقفه ای ۲ ساله ایجاد شود و در طول این وقفه دختران در رقابت از پسران یک گام به پیش بیافتند و در رقابت با آنها موقعیت های تحصیلی و شغلی را تصاحب کنند و آنها را در اختیار خود گیرند.

همچنین اگر به همان قبایل گذشته نگاه کنیم دختران امروز در دوره خدمت سربازی خود که می بایست قطعاَ با دوره سربازی پسران متفاوت و مجزا باشد، می توانند شیوه های خانه داری، همسر داری، تربیت فرزندان و حتی آموزش های اولیه پزشکی را نیز فرابگیرند و از آن ها در مراکز بهداشتی، درمانی و آموزشی استفاده کنند. لذا عنوان شدن خدمت سربازی برای دختران به معنای این نیست که آن ها وارد فرآیند نظامی مردانه و کارهای سنگین مرتبط با آن شوند. همچنین دوره سربازی برای زنان باعث می شود قوام و استحکام زنان به عنوان یکی از ارکان اساسی تربیت فرزندان ارتقا یابد.

از سوی دیگر در نظر گرفتن دوره خدمت برای دختران همانطور که به استقرار نظم در زندگی پسران منتهی می شود می تواند باعث به جریان افتادن نظم در زندگی دختران نیز بشود و حتی باعث می شود به دلیل برخوردار شدن آن ها از آموزش های لازم به کاهش آسیب های اجتماعی در دختران نیز بیانجامد. البته تمام این دستاوردها تنها در شرایطی محقق می شود که در طول این دوره خدمت، دختران تحت نظارت و آموزش افراد ماهری باشند که آموزش ها و مهارت های انتقال داده شده به آن ها به پختگی و ورزیدگی این دختران در زندگی ختم شود.

این آموزش ها باعث نمی شود خلق و خوی دختران شبیه به پسران شود؟

قرائی مقدم: در صورت طراحی چارت آموزشی مناسب به هیچ وجه این اتفاق نمی افتد چراکه هدف اصلی از این دوره خدمت برای دختران آماده ساختن آنها برای ورود به جامعه و ارائه آموزش ها و مهارت های لازم برای زندگی آینده آن هاست. لذا برگزاری دوره خدمت با طراحی مناسب برای دختران باعث ارتقا سلامت جسمی، اخلاقی و روانی آن ها خواهد شد و این دختران در آینده به مراتب همسران و مادرانی بهتری خواهند بود.

سخن پایانی…

قرائی مقدم: در آخر باید مجدداً تاکید کنم که دوره خدمت سربازی حتی با وجود مشکلات فعلی آن امری ضروری است چراکه با مقایسه جوانانی که خدمت سربازی را گذرانده و آنهایی که به هر دلیل این خدمت را به انجام نرسانده اند، شاهدیم که در مجموع از نظر مسئولیت پذیری، انظباط اجتماعی و موفقیت میان این دو گروه تفاوت معناداری وجود دارد ولی این مساله به هیچ عنوان به معنای آن نیست که در جهت ارتقاء کیقیت شرایط فعلی خدمت سربازی و همچنین نزدیک تر کردن آن به عدالت فعالیت نکنیم. لذا به نظر می رسد روی آوری به سربازی قرار دادی و تعیین دوره خدمت سربازی برای زنان از ضرورت های تغییر در ساز و کار خدمت سربازی در حال حاضر است.
در کانال تلگرام لرستان خبر عضو شوید

نظرات